بیره وری له کوردستان

حاوی کلیه مطالب و موضوعات علمی ,فرهنگی و اجتماعی کردستان

 

 

کردها یکی از اقوام ساکن خاورمیانه‌‌ هستند که در غرب آسیا و در بخش غربی فلات ایران زندگی می‌کنند. سرزمینی که کردها در آن زندگی می‌کنند کردستان نام دارد و در بین چهار کشور ترکیه، عراق، ایران و سوریه تقسیم شده است. کردها بخش اصلی بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه‌ و مادها هستند و به زبان کردی، مربوط به شاخه شمال غربی زبان‌های ایرانی سخن می‌گویند.

 

مقاله‌ اصلی: تاریخ کردها

در کتیبه‌های سومری 2000 سال پیش از میلاد از کشوری به نام «کاردا» نام برده شده است. این اقوام همان قومی بودند که به گفته گزنفون مورخ یونانی راه را بر تیگلاث پیلسر شاه آشور که با قبایل گورتی در حال جنگ بود بستند و لشکر کشی او را به سوی دریای مدیترانه متوقف ساختند گزنفون این قوم را کاردو مینامد.

کردها بخش اصلی بازماندگان اقوام بومی خاورمیانه‌ و مادها هستند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام بومی آنجا یعنی کاسی‌ها و لولوبی‌ها (در لرستان) و دیگر اقوام آسیانی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند.

بنا بر نوشته‌های تاریخ نویسان و جغرافی دانان عرب، از قبیل بالاهوری، طبری و ابن اثیر قبایلی که بعداً به نام کرد شناخته شدند بیشتر نواحی شرقی رود بوتان و کرانه‌های شمالی دجله را تا نواحی جزیره (جزیره ابن عمر) متصرف شدند.

برخی منابع از قبیل نولدکه (NOLDKE 1897) آورده‌اند که طوایف کردی که در نواحی مرکزی و جنوب ایران وجود داشتند در خلال دوره شاهنشاهی ساسانی به علت فتوحات ایران و حرکت جمعیت به طرف شمال غربی مهاجرت کرده و در سرزمین کردو (KURDU) ساکن شده و با کردهای آنجا مخلوط شده‌اند و نام آنها را قبول کرده‌اند این مردم که قبلا به نام مرتی‌ها شناخته می‌شدند در جنگهای مداوم ساسانیان و اشکانیان(پارت‌ها) و همچنین رومی‌های بیزانسی شرکت داشته‌اند و از طرفی دیگر گاهی با ایران و گاهی بار روم و گاهی با هردو در جنگ بوده اند. اینان در سده‌ چهارم میلادی از طرف رومی‌ها به نام کرچخ شناخته می‌شدند. برحسب سرزمین و لهجه‌های محلی کردهای قدیمی نام‌های کاردوخ (KARDUKH) و کاردیخ (KARDIKH) که سکنه و بومیان آن بوده‌اند بر این مردم اطلاق شده است.

بر طبق برخی منابع فارسی که‌ تعریفی سنتی از این واژه‌ میدهند آنها گروهی از گورد ها یا گردان به معنی پهلوان و قوی هیکل یا جنگجوی بی باک بودند و نام گرد در شاهنامه هم از همین خانواده است گرد بعدها در زبان ها برای راحتی تلفظ و یا در زبان عربی به کرد تبدیل شده است. این گردها یاغی شده و به مناطق کوهستان رفتند. به همین دلیل بعضی گفته‌اند کردها از نژاد انسان و دیو هستند پدر آنها دیو و مادرشان انسان بوده است [نیاز به منبع]. کورد همچنین می تواند به معنی پسر تعبیر شود.

برخی منابع اسلامی نیز کردها را از نژاد اجنه دانسته‌اند که‌ خداوند ایشان را به‌ هیبت انسان درآورده‌است [حلیه المتقین فصل چهاردهم، محمد باقر مجلسی].

به موجب تاریخ شرفنامه بدلیسی، قدیمی‌ترین قبایل کرد باجناوی‌ها و بوتی‌ها هستند که این نام‌ها به دلیل سرزمین باجان و بوتان بر آنها نهاده شده است.

تا دوره‌ای نه چندان دور مردمی که به زبان کردی کرمانجی (زبان اکثر کردها) سخن می‌گویند و در آناتولی ساکن هستند خود را کرمانج می‌نامیدند و نام کرد در میان ایشان چندان رواج نداشت.

مردمی که به زبان زازا صحبت می‌کنند یعنی زبانی که برای دیگر کردها زیاد قابل فهم نیست نیز بر دو دسته‌اند برخی خود را کرد معرفی می‌کنند و برخی خود را دارای هویت قومی متفاوتی میدانند. شرف‌الدین بدلیسی حدود کردستان را در روزگار صفوی و در کتاب شرف نامه خود با افزودن ولایت لرستان یک جا ذکر می‌کند و در شرفنامه سرزمین لرستان و قوم لر را با کردها یکی می شمارد.ظاهرا منظور بدلیسی از قوم لر، لَک های لرستان است.

برخی هم مانند مصطفی بارزانی تنها احساس کرد بودن را برای کرد نامیده شدن کافی دانسته‌اند.

جمعیت و پراکندگی

کردستان

به علت اینکه آمارگیری دقیقی از جمعیت کردها انجام نگرفته تمام آمارهای ارائه شده تخمینی می باشند. بنا به برآوردهای غیررسمی جمعیت و مساحت این منطقه به طور تقرییبی 30 میلیون نفر در محیطی به وسعت 190000 کیلو متر مربع می باشد. برخی جمعیت و مساحت آن را 40 میلیون نفر در محیطی به وسعت کشور فرانسه (km² 543 965) تخمین می زنند.

اگر این برآوردها درست باشد می‌توان گفت که هم اینک کردها بزرگترین گروه زبانی بدون دولت مستقل هستند.

ناحیه زیست کردها عمدتا کوهستانی است که از شرق به وسیله دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس به دریاچه ارومیه منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد می یابد. در طرف جنوب هم بعد از دور زدن کرمانشاه،بخش هایی ازلرستان و کرکوک به موصل ختم می‌شود. از شمال به طرف ماردین، ویران شار و اورفه امتداد یافته، آن گاه از شمال به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات می‌رود تا به کمالیه میرسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستانهای مرگان‌داغ و هارال‌داغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد یافته و تا کوه‌های آرارات پیشرفته که مرز طبیعی بین ترک‌ها در شمال و کردها در جنوب به شمار می‌رود. البته بسیارند کردهایی که در خارج از این محدوده بیان شده زندگی می‌کنند اما در آن مناطق در اقلیت هستند.

مناطق کردها اگر چه کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای دره‌های وسیع و حاصلخیزی نیز می باشد. کوههای این منطقه در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برفها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌شود. چراگاههای آن که در دورانهای دور پرورش دهنده اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای گوسفندهای عشایر و ایلات کرد از اهمیت به سزایی برخوردارند. به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراطوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراطوری‌های بابل و آشور و گاه آنها را شکست می داده‌اند.

زبان

مقاله‌ اصلی:زبان کردی

کرمانجی که اکثر کردها در (ترکیه, ایران , عراق و سوریه) با آن صحبت می‌کنند زبان ادبی و نیمه رسمی به شمار می‌رود و در کشور عراق از زمان اشغال قوای انگلیس تا کنون در مدارس تدریس می‌شود خود به دو بخش تقسیم می‌شود:

از لحاظ جمعیتی اکثر کردها با یکی از دو لهجه فوق صحبت می‌کنند.

گویش‌های اورامی و گورانی (که در اطراف کرمانشاه بدان صحبت می‌شود و زبان شاعران بوده است) و نیز زازا (که در قسمت کوچکی از کردستان ترکیه بدان تکلم می‌شود) می باشند.

گویش‌های کرمانشاهی، کلهری، کلیایی، پیروندی، لکی، فیلی (و یا پهلی) نیز در قسمت جنوبی کردستان بدان‌ها تکلم می‌شود.

دین و مذهب

از لحاظ مذهبی اکثریت کردها مسلمان (و پیرو اهل‌سنت) هستند. در استان‌های کرمانشاهان، ایلام و بخش اعظم لرستان ایران نیز جمعیت قابل ملاحظه‌ کرد شیعه‌ زندگی می‌کنند. البته در بین کردها نزدیک به 50 هزار خانوار و شاید بشتر یزیدیانی هستند علاوه بر این گروهی نیز که به یارسان معروفند در بین کردها هستند. بقیه‌ کردها مسیحی یا یهودی هستند.

تاریخ معاصر و وضعیت سیاسی و اقتصادی مردم کرد

در عراق

مقاله‌ اصلی: کردها در عراق

پس از جنگ کویت و عراق و وضع ممنوعیت پرواز عراق به بالای خط 23 درجه در سال 1991 کردهای عراق عملا توانستند حکومت خود را تأسیس نمایند و با حل اختلافات گروهی و قیام علیه حکومت بعث حکومت منطقه را به عهده گرفتند که کردها این خیزش را "راپه‌رین" می نامند. پس از ده سال و با حمله مجدد امریکا به عراق در شمال و شمال شرقی عراق که به کردستان عراق معروف است کردها حکومت خودگردان خود را به طور رسمی تشکیل دادند. در سال 2005 و 2006 نیز ریاست جمهوری و وزارت امور خارجه عراق توسط کردها اداره می‌گردد.

در ترکیه

بیش از نصفی از کردزبانان جهان در کشور ترکیه سکونت دارند که رویهمرفته حدود 20 الی 25 درصد جمعیت این کشور را تشکیل می دهند.

بنیانگذار ترکیه امروزی مصطفی کمال (آتاتورک)، حدود هفتاد سال پیش، قانونی را به تصویب رساند که به موجب آن موجودیت کردها را در این کشور منکر می شد. برای مثال تا سال 1991، زبان کردی اگرچه در سطح وسیعی از این کشور بدان تکلم می شد اما قانونا ممنوع اعلام شده بود. تا به امروز نیز هرگونه سخنی که اشاره‌ای به حقوق قومی کردها داشته باشد، به آن برچسب جدایی طلبانه زده شده و حکم حبس نسبتا طولانی مدت را به دنبال دارد.

حکومت ترکیه، با هر نوع تجمع و تشکل سیاسی کردها به شدت مخالفت کرده است. احزاب کردی همواره یکی پس از دیگری ممنوع الفعالیت اعلام شده اند. اعضا احزاب کردی به جرم دگراندیشی، تحت تعقیب و آذار بوده اند؛ یکی از مشهورترین این افراد، در سال 1994، خانم لیلا زانا بوده است. وی از سال 1991 به عنوان اولین زن کرد، به عنوان نماینده در مجلس ترکیه انتخاب شده بود؛ تحت عنوان نطق جدایی طلبانه به 15 سال حبس محکوم شد. همچنین حزب وی نیز غیر قانونی اعلام شد. اخیرا نیز در ژوئن امسال، رهبران حزب کردی دموکرات (HADEP)، به اتهام داشتن رابطه با حزب ممنوع الفعالیت حزب کارگران کردستان(PKK) به زندان محکوم شدند.

افزون بر شکایاتی که کردها از حکومت ترکیه دارند می‌توان به عدم توسعه اقتصادی این نواحی اشاره نمود. حکومت آنکارا، به طور سیستماتیک، مناطق کردنشین را از طرح‌های عمرانی بی بهره ساخته است طوری که کشور ترکیه به وضوح می‌توان به دو بخش متمایز تقسیم نمود:

قسمت‌های شمالی و غربی ترکیه بسیار پیشرفته و صنعتی، در حالیکه قسمت‌های جنوبی و شرقی آن، غیرصنعتی و محروم و در حقیقت بسیار جهان سومی می باشد.

سرکوب و خفقان شدید، منجر به شکل گیری جریانی مسلح به نام حزب کارگران کردستان(PKK) در سال 1984 شد. در حالی که اکثریت کردهای ساکن ترکیه از جدایی از کشور ترکیه باطنا حمایت نمی‌کنند، بسیاری از آنان از PKK، صرفاً به این دلیل که تنها نیرویی است که به طور مسلحانه در راستای احقاق حقوق فرهنگی، اقتصادی و سیاسی کردها علیه رژیم ترکیه می جنگد و این مهم که نمی‌توان از طریق فعالیت سیاسی بر مبنی قوانین ترکیه به این حقوق رسید از آن حمایت می‌کنند.

در سال 2005 حکومت ترکیه زیر فشارهای داخلی و خارجی (به ویژه اتحادیه اروپا)، وعده‌های انجام اصلاحاتی در امور مربوط به کردها را داده است.

در ایران

مقاله‌ اصلی: کردها در ایران

نواحی کردنشین ایران جزو نواحی محروم و فراموش شده این کشور است. در پی جنگ بین احزاب کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و حکومت ایران در فاصله سال‌های 1979 تا 1983، حکومت ایران تاکنون بر قسمت‌های کردنشین این کشور مسلط بوده است. نواحی کردنشین ایران شامل نیمه غربی استان آذربایجان غربی و همچنین استان‌های کردستان، کرمانشاه، ایلام وبخش هایی از لرستان می باشد.این بخش های لرستان شامل شهر های کوهدشت،نورآباد،الشتر، زاغه و چغلوندی است. قسمت‌هایی از استان در استان خراسان شمالی و قسمتهایی از خراسان رضوی نیز مناطقی وجود دارند که (بخشی از) مردم در آن مناطق به زبان کرمانجی صحبت می‌کنند که‌ از این میان میتوان به‌ مناطق: اسفراین، بجنورد، شیروان، قوچان، درگز، چناران و باجگیران اشاره‌ نمود. مردم کردتبار این مناطق بنا به روایت تاریخ زمان نادرشاه افشار از منطقه ترکیه کنونی به این نواحی برای محافظت از قلمرو نادرشاه کوچ داده شدند و بنا به روایتی دیگر شاه عباس آنان را به خاطر تضعیف سرکشی خان‌های کرمانجی و استفاده از آنان در مقابله با حملات بی امان ازبکان به خراسان بزرگ کوچاند. (منبع: حرکت تاریخی کرد به خراسان)

در ایران صحبت کردن به زبان کردی در اماکن عمومی، همچون دیگر زبان‌های موجود در ایران، آزاد است. هر چند که تدریس آن در مدارس دولتی ممنوع می باشد. البته‌ طبق قانون اساسی ایران تدریس ادبیات زبان‌های قومی از جمله زبان کردی در مدارس، در کنار زبان فارسی آزاد است (اصول پانزدهم و نوزدهم) ولی در عمل تا امروز انجام نیافته است.

عضویت و یا هواداری از سازمان‌های سیاسی کردی مخالف دولت جمهوری اسلامی می‌تواند منجر به محکومیت به اعدام و یا در خوشبینانه ترین حالت حبس طولانی مدت را به دنبال دارد. مدافعان حقوق بشر در قبال مسائل کردستان همواره از جانب حکومت ایران مورد تعرض و تهدید قرار گرفته اند.[1]

در سوریه

وضعیت کردها در سوریه نسبت به دیگر کشورها ناگوارتر گزارش شده است.

حکومت بعثی سوریه، برای این کشور که محل سکونت اقوام و گروه‌های زبانی متفاوت است تنها یک هویت می شناسد و آن هویت عربی است. موجودیت جامعه دو میلیونی کردها (و به قول منابع محلی 3 الی 4 میلیون) که 10% ساکنین سوریه (با جمعیت 19 میلیون) را تشکیل می دهند، همواره از جانب حکومت خاندان "اسد" انکار شده است. کردها، (همانطور که در ترکیه و عراق)، بزرگترین گروه اقلیت نژادی در سوریه نیز هستند.

علیرغم اینکه نواحی کردنشین آن فقیرترین قسمت‌های این کشور می باشد در سال 1962 حکومت سوریه حق شهروندی صدها هزار تن از کردها را سلب نمود و حتی آنان را از آمار کشور نیز حذف کرد، که البته این تعداد، اکنون پس از گذشت بیش از 40 سال افزایش یافته است. این تعداد از کارت شناسایی ملی (ID) محرومند که برای ضروری ترین، ابتدایی ترین و حیاتی ترین نیازهای خود همچون تحصیل، معالجه و غیره... ضروری می باشد.

در 29 ژانویه 2006 برخی منابع اعلام داشتند که‌ سوریه قصد بازگردانی حق شهروندی به‌ افراد نامبرده‌ رادارد. [2]

بعد از اینکه حافظ الأسد، رهبر حزب بعث، در سال 1970، به سمت رئیس جمهوری سوریه رسید سرکوب و خفقان کردها و دیگر اقلیت‌های این کشور، به طور قابل ملاحظه‌ای تشدید یافت. بعثی‌های سوریه عملیاتی مشابه و همزمان با صدام حسین رهبر حزب بعث عراق و رئیس جمهور وقت این کشور که در کردستان عراق انجام می داد و حملات یا عملیات تعریب (عربی کردن منطقه) نامیده می شد را شروع کردند.

در مارس 2004 به دنبال یک مسابقه محلی فوتبال در شهر کردنشین قامشلی، نیروهای نظامی سوریه به سرکوب و کشتار مردم این شهر پرداختند که منجر به چندین روز درگیری میان مردم و نیروهای مسلح حکومتی شد و بیش از 30 کشته و صدها مجروح به جای گذاشت و شمار بیشتری نیز بازداست و روانه زندان‌ها شدند.

نویسندگان و شعرا

·                     ابراهیم احمد

·                     احمد خانی

·                     پیره‌میرد

·                     جگرخون (جگرخوین)

·                     جلادت علی بدرخان

·                     دلدار

·                     رضا طالبانی

·                     رشید یاسمی

·                     شرف‌خان بدلیسی (تاریخ‌نگار)

·                     شیرزاد حسن

·                     شیرکو بیکس

هه‌ژار

·                     عبدالرحمن شرفکندی (هه‌ژار)

·                     معروف کوکه‌ای

·                     عبدالله پشیو

·                     عرب شامیلوف

·                     مستوره‌ اردلان

·                     نالی

·                     معینی کرمانشاهی

·                     مقداد بدرخان

·                     وفایی

·                     یاشار کمال

·                     هیمن

·                     قانع مریوانی

[ویرایش]

هنرمندان در عرصه‌ سینما

ییلماز گونی

·                     بهمن قبادی، کارگردان

·                     ییلماز گونی، کارگردان

[ویرایش]

هنرمندان در عرصه‌ موزیک

·                     احمد کایا، موسیقیدان

·                     حسن زیرک، موسیقیدان و خواننده

·                     ابراهیم تاتلیسس خواننده

·                     ماهسون کیرمیزی گول خواننده

·                     شوان پرور

·                     مرضیه فریقی

·                     ماملی

·                     جوان هاجو

·                     زکریا (زه‌که‌ریا)

·                     زیاد اسعد

·                     چوپی فتاح

·                     عادل هورامی

·                     قاله‌ مه‌ری

·                     اردلان

·                     طاهر توفیق

·                     علی مردان

·                     ناصر رزازی

نامداران کردتبار

·                     سلطان صلاح الدین ایوبی، رهبر و سردار سپاه مسلمانان در جنگ‌های صلیبی

·                     جلال طالبانی، از رهبران کرد و رئیس جمهور حکومت موقت عراق

·                     هوشیار زیباری، از سیاستمداران کرد و وزیر امور خارجه عراق

·                     بی نظیر بوتو، نخست وزیر پیشین پاکستان

·                     قاضی محمد، بنیانگذار جمهوری سابق مهاباد

·                     بهمن قبادی، کارگردان

·                     لیلا زانا، سیاستمدار و عضو پیشین پارلمان ترکیه

·                     یاشار کمال، نویسنده

·                     ییلماز گونی، کارگردان

·                     فهرست مشاهیر کرد

کردستان

 

کُردستان به چند معنی به کار میرود:

·                     سرزمین کردستان، مجموعهٔ مناطق کردنشین در کردستان ترکیه، کردستان ایران، کردستان عراق و کردستان سوریه است.

·                     استان کردستان یکی از 30 استان ایران است.

·                     منطقه خودگردان کردستان منطقه‌ای خودمختار در بخشی از کردستان عراق است.

·                     کردستان نام روزنامه‌ای کردی است که‌ در سال 1898 در قاهره‌ چاپ می‌شد.

شخصیت‌های تاریخی

·                     سلطان صلاح‌الدین ایوبی، رهبر و سردار سپاه مسلمانان در جنگ‌های صلیبی

·                     ابن خلکان

 

شخصیت‌های مذهبی

سیاستمداران کرد

·                     جلال طالبانی، از سیاستمداران کرد و رئیس جمهور حکومت موقت عراق

·                     هوشیار زیباری، از سیاستمداران کرد و وزیر امور خارجه عراق

·                     تورگوت اوزال ریس جمهور ترکیه در دهه 80 میلادی

·                     بی‌نظیر بوتو، نخست وزیر پیشین پاکستان (تبار کردی از طرف مادری)

·                     قاضی محمد، بنیانگذار جمهوری سابق مهاباد

·                     لیلا زانا، سیاستمدار و عضو پیشین پارلمان ترکیه

·                     لیلا قاسم، مبارز اعدام‌شده‌ کرد علیه رژیم بعث عراق

·                     مسعود بارزانی رئیس حکومت محلی کردستان

·                     مصطفی بارزانی از رهبران جنبش ملی‌گرایی کرد

·                     ادریس بارزانی

·                     نچیروان ادریس بارزانی (نیچیرڤان) (نخست‌وزیر منطقه خودگردان کردستان عراق)

·                     عبدالله اوجالان

·                     اسحاق موردخای وزیر دفاع سابق اسرائیل

·                     عصمت اینونو دومین رئیس جمهور ترکیه

·                     سعید پیران از رهبران جنبش ملی‌گرایی کرد

·                     محمود برزنجی از رهبران جنبش ملی‌گرایی کرد

·                     عبدالرحمان قاسملو از رهبران جنبش ملی‌گرایی کرد

·                     رزگار محمد امین قاضی دادگاه صدام (دیکتاتور سابق عراق)

·                     فلکناس اوجا

·                     نالین پکگول


استادسید علی اصغر کردستانی استاد مظهر خالقی

 

 

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و سوم بهمن 1384ساعت 11:50  توسط ؟؟؟  |