شعری گور

گــــــــــــــــــــــۆڕ

بیره‌وه‌ری چاوی شینت

له‌ گه‌رمه‌ی خه‌و و خه‌یاڵا

بێشكه‌ی مێشكم راده‌ژه‌نێ 
 

كۆرپه‌ی دڵم

له ناو خه‌وا به‌ده‌م مانگ ی روخسارته‌وه

پێ‌ده‌كه‌نێ 
 

برژۆڵیشم ده‌مه‌‌و به‌یان

بۆ له چاڵ‌نانی چی خه‌وه

گۆڕی تازه هه‌ڵ‌ئه‌كه‌نێ !  

کردستان

کردستان

کُردستان به چند معنی به کار میرود:

·                     سرزمین کردستان، مجموعهٔ مناطق کردزبان در کردستان ترکیه، کردستان ایران، کردستان عراق و کردستان سوریه است.

·                     استان کردستان یکی از 30 استان ایران است.

·                     منطقه خودگردان کردستان منطقه‌ای خودمختار در بخشی از کردستان عراق است.

·                     کردستان نام روزنامه‌ای کردی است که‌ در سال 1898 در قاهره‌ چاپ می‌شد.

·                     کردستان نام یکی از بزرگراه‌های پر تردد و مشهور در شهر تهران است.

·                     کردستان نام اولین وب‌گاه کردی-فارسی تحقیقات کردشناسی است.

ادبیات کردی

ادبیات کردی به نوشته‌ها، سروده‌ها و داستان‌هایی گفته می‌شود که به زبان‌های کردی‌تبار مانند سورانی، گورانی و کرمانجی نوشته شده‌است.

زبان‌ کردی یکی از زبان‌های شاخه شمال باختری زبان‌های ایرانی است که در بخشهایی از خاورمیانه‌ و یا به طور دقیقتر در قسمت‌هایی از ایران، ترکیه‌، عراق و سوریه که‌ اصطلاحاً به بخش‌هایی از آن سرزمین کردستان گفته‌ می‌شود به آن گفتگو می‌شود. جمعیتهای پراکنده کرد همچنین در جمهوری آذربایجان، ارمنستان و شمال خراسان یافت می‌شوند.

شاخه‌های اصلی زبان کردی عبارتند از سورانی و کرمانجی. گویش‌های کرمانشاهی، اورامانی و کلهری نیز با اینکه با دو گویش نامبرده هخ‌فهمی ندارند و گویشوران آنها همدیگر را متوجه نمی‌شوند از سوی بسیاری با نام زبان کردی نامیده شده‌اند.

زبان کردی سورانی در عراق زبان رسمی است [1] در حالی که‌ در کشور سوریه ممنوع است. تا اوت ۲۰۰۲ در ترکیه‌ محدودیت‌های شدیدی بر آن (کردی کرمانجی) اعمال می‌شد گرچه هنوز در ترکیه بسیار محدود است .[2]. در ایران نیز در برخی رسانه‌ها امکان استفاده‌ از آن وجود دارد در حالی که‌ استفاده‌ از آن در نظام آموزشی دولتی هنوز صورت نپذيرفته است.

حدود پنجاه سال پيش، درباره يک متن قديمی بحثی علمی در گرفت[3] . درباره‎ متن مادی در مجله مدرسه مطالعات شرقی و افریقایی دانشگاه لندن (مجلد 22 س 1959) زبان شناس معروف پروفسور ن. مكنزی نوشته است كه منظور از زبان مادی زبان كردی است.

بسیاری از پژوهشگران، از جمله «تئودور نولدکه» خاورشناس بزرگ آلمانی، معتقدند که اگر روزی زبان مادی درست شناخته شود، بدون شک خویشاوندی بسیار نزدیکی با زبان پارسی باستان خواهد داشت.

ولی تاکنون متاسفانه به علت عدم کاوش در مناطق غرب ايران از مادها حتی یک اثر مستند در دست نیست.

سورانی (به کردی: Soranî) نام یکی از گویش‌های اصلی زبان کردی است که در بیشتر مناطق کردنشین ایران از جمله استان کردستان و جنوب استان آذربایجان غربی (مهاباد، بوکان، پیرانشهر، اشنویه، سردشت و غیره‌...) و همچنین در نیمه جنوبی کردستان عراق به آن صحبت می‌شود.

سورانی لهجه‌های گوناگونی دارد از جمله: مکریانی، جافی، اردلانی (سنندجی)، گروسی؛ که در این میان در نوشتار، کتابت، مجله و روزنامه از مکریانی استفاده می‌شود که گویش رایج آن در شهرهایی مثل مهابادوپیرانشهر در ایران مشهود است و در حقیقت مکریانی لهجه اصیل سورانی به شمار می‌رود.

از بزرگان ادبیات کردی که به گویش سورانی نوشته‌اند می‌توان از عبدالرحمن شرفکندی (هژار)و محمد امین شیخ الاسلامی (هیمن نام) برد.

گورانی Goranî یکی از گویش‌های زبان فارسی در جنوب نواحی کردنشین ایران است.

از آنجایی که گورانی‌ها امروزه در نواحی غرب ایران و نزدیک به نواحی کردنیشن زندگی می‌کنند، برای مدت مدیدی فرض بر این گذاشته شده بود که زبان گورانی یکی از گویش‌های زبان کردی است. ولی ولادیمیر مینورسکی، از بزرگ‌ترین ایرانشناسان تاریخ که در زمینه‌ی ایرانشناسی نیز تخصص‌اش در زبانشناسی کردی بود و مدت سی سال ریاست بخش ایرانشناسی دانشگاه کمبریج را بر عهده داشت، از طریق علمی و تحلیل زبانشناسی نشان داد که زبان گورانی از اصلی جدا از زبان کردی است و بر مبنای آنالیز زبانشناسی زبان گورانی در اصل از ناحیه‌ی تپورستان (یعنی نواحی ساحلی دریای مازندران، کمابیش مازندران و گیلان امروزی) می‌باشد و این قوم در زمانی نا معین از آن ناحیه به غرب ایران مهاجرت کرده‌اند.

در شاهنامه‌ی فردوسی نیز هنگامی که به گوران و گورانی‌ها اشاره شده، اشاره‌ای به کُرد بودن آنها و یا خویشاوندی با کردها وجود ندارد.

کرمانجی

کرمانجی (به کردی: Kurmancî) که به آن کرمانجی شمالی هم گفته می‌شود یکی از گویش‌های اصلی زبان‌ کردی‌ است. برخی منابع از گویش سورانی با نام «کرمانجی جنوبی» یاد می‌کنند.

مکان تکلم

کرمانجی در کردستان ترکیه، کردستان سوریه، بخشی از کردستان عراق، بخش شمال غربی استان آذربایجان غربی و همچنین در استان خراسان شمالی و استان خراسان رضوی ایران و به تبع آن در شهرستان رودبار استان گیلان به ویژه پیرکوه و کرماک و دوسالدیه عمارلو و برخی روستاهای سیاهکل و نیز در قسمت کردنشین ارمنستان و منطقه‌ کلباژار در قفقاز با آن تکلم می‌شود. درمنطقه افشار در اذربایجان غربی طوایف شرانی,شاقی{شکاکی},موصولانلو,زاخورانی وصربیانی درحوالی تکاب وشاهیندز به این گویش سخن میگویند. بیش از نیمی از کردزبانان جهان به گویش کرمانجی تکلم می‌کنند.

الفبا و نوشتار

برای نوشتن کرمانجی در ترکیه و سوریه از حروف لاتین، در کردستان عراق از خط عربی و در قسمت کردنشین ارمنستان از خط سیریلیک استفاده می‌شود.

الفبای کردی از ۳۱ حرف تشکیل می‌شود:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

زبان کردی دارای ۸ مصوت است:

 

کردی	a	e	ê	i	î	o	u	û
فارسی	آ (مثل آرام)	إ مثل (امروز)	أ (مثل اندک)	‌ای کوتاه (در فارسی معادل ندارد)	‌ای (مثل ایلام)	أ (مثل أردک)	او کوتاه (در فارسی معادل ندارد)	او (مثل دوست)

و نیز دارای ۲۳ صامت است:

کردی

b

c

ç

d

f

g

h

j

k

l

m

n

p

q

r

s

ş

t

v

w

x

y

z

فارسی

ب

ج

چ

د

ف

گ

ه

ژ

ک

ل

م

ن

پ

ق

ر

س

ش

ت

و (مثل ویژگی)

و (مثلwindow)

خ

ی (مثل یاور)

ز

 

درباره ارتباط گویش‌های کرمانجی و سورانی دو دیدگاه وجود دارد:

۱.گویش‌های کرمانجی و سورانی شباهت‌های دستوری و واژگانی بسیار زیادی با هم دارند.

۲.زبان‌ها/گویش‌های کرمانجی و سورانی تفاوت‌های دستوری و واژگانی بسیاری دارند بطوریکه ارتباط زبانی میان دو گروه تا حد زیادی قابل فهم نیست (مگر با آموزش و تمرین).

سرزمین کردستان

سرزمینی که کردها در آن زندگی می‌کنند کردستان (به کردی: Kurdistan) نام دارد. کردستان نام یکی از ایالات ایران بوده است که در جنگ چالدران بین نیروهای شاه اسماعیل اول صفوی و سلطان سلیم اول عثمانی در سال ۱۵۱۴ میلادی انجام گرفت و بر اثر شکست ایران، بخشی از کردستان از ایران جدا شد و نصیب عثمانی ‌گردید (کردستان عثمانی).

امپراتوری عثمانی سالها چون ابرنیرویی بر گوشه‌ای از جهان دربرگیرندهء سرزمینهای عربی،آسیای صغیر؛بالکان فرمان‌راندند تا اینکه با پایان جنگ جهانی اول و نابودی امپراتوری عثمانی متصرفات آن: (کردستان عثمانی)، سرزمینهای عربی، آسیای صغیر و بالکان تدريجا مستقل گرديدند.

(کردستان عثمانی)، در نقشهٔ جغرافیای امروزی در سه کشور ترکیه، عراق، و سوریه قرار می‌گیرد. (البته در این کشورها هم همه نواحی «کردی» کاملاً کردنشین نیستند و اقوام غیرکرد هم در آن سرزمین‌ها سکونت دارند.

 

جغرافیا

این سرزمین بخش‌های گسترده‌ای از جنوب شرقی و شرق ترکیه، شمال و شمال شرقی عراق، غرب و شمال غربی ایران و نیز شمال شرقی سوریه را شامل می‌‌شود که عمدتاً کوهستان‌های مرتفع با کوه‌های سر به فلک کشیده می‌‌باشد. مساحت و جمعیت ساکنان این منطقه به طور تقرییبی 30 میلیون نفر در محیطی به وسعت 190000 کیلومتر مربع می‌‌باشد. اما برخی جمعیت و مساحت آن را 40 میلیون نفر در محیطی به وسعت کشور فرانسه (km² 543 965) تخمین می‌‌زنند.

منطقه کردنشین

ناحیه زیست کردها عمدتاً کوهستانی است که از شرق به وسیله دامنه‌های شرقی کوه‌های زاگرس به دریاچه ارومیه منتهی می‌شود. از این قسمت به طرف جنوب و حد فاصل همدان و سنندج امتداد می‌‌یابد. در طرف جنوب هم بعد از دور زدن کرمانشاه و کرکوک به موصل ختم می‌شود. از شمال به طرف ماردین , ویران شار و اورفه امتداد یافته , آن گاه از شما به طرف ملاطیه و حوزه رود فرات می‌رود تا به کمالیه میرسد. در قسمت‌های شمالی کردستان محدود به کوهستانهای مرگان داغ و هارال داغ است که به طرف ارزنجان و ارزروم امتداد یافته و تا کوههای آرارات پیشرفته که مرز طبیعی بین ترک‌ها در شمال و کردها در جنوب به شمار می‌رود.البته بسیارند کردهایی که در خارج از این محدوده بیان شده زندگی می‌کنند اما در آن مناطق در اقلیت هستند. مناطق کردها اگر چه کوهستانی است اما همین مناطق کوهستانی دارای دره‌های وسیع و حاصلخیزی نیز می‌‌باشد. کوههای این منطقه در زمستانها پوشیده از برف است و در تابستانها با آب شدن برفها به مانند فرشی سبز رنگ از زیباترین مناطق دیدنی جهان می‌‌شود. چراگاه‌های آن که در دورانهای دور پرورش دهنده اسب‌های مادی بوده‌اند امروزه نیز برای چرای گوسفندهای عشایر و ایلات کرد از اهمیت به سزایی برخوردارند. به طور کلی از بدو تاریخ کوه‌های بالای میانرودان مسکن و جایگاه مردمی بوده است که با امپراتوری‌های جلگه‌ها یعنی امپراتوری‌های بابل و آشور و گاه آنها را شکست می‌‌داده‌اند .

 

در عراق

شامل استان‌های اربیل (هه ولیر)، سلیمانیه، دهوک، بخش اعظم استان‌های دیاله و تأمیم (کرکوک) و قسمت‌هایی از استان نینوا (موصل) می‌‌باشد. کردها حکومت خودگردان خود را به طور رسمی اداره می‌‌کنند.

در ترکیه

شامل بخش‌های وسیعی از شرق و جنوب شرقی این کشور در مجاورت با کشورهای ایران، ارمنستان، عراق و سوریه می‌‌شود که مجموعا استان‌های زیادی را در بر می‌‌گیرد؛ از جمله استان های:

آدیامان، آغری، باتمان، بینگول، بتلیس، دیاربکر، الازیغ، ارزنجان، غازی عینتاب،گوموش‌خانه، حکاری، قارص، ملطیه، ماردین، شانلی‌اورفه، صرت، شیرناق، تونجلی، وان...

گفتنی است که به غیر از این استان ها، استان‌های دیگری نیز هستند که تنها بخشی از آنها کردنشین می‌‌باشد.

در ایران

بخش‌های کردنشین ایران از شمالی‌ترین نواحی استان آذربایجان غربی شروع می‌‌شود و با در بر گرفتن نیمه مرزی و غربی این استان، دیگر استان‌های مرزی غرب ایران یعنی استان کردستان، کرمانشاه، ایلام و نواحی مرکز ،شمال غرب و غرب ِلرستان را شامل می‌‌شود.

در سوریه

شامل استان حسکه در شمال شرقی این کشور و قسمتی از استان حلب می‌‌باشد

روزنامه‌های کردی

در سال‌های اخیر روزنامه‌های زیادی در زبان کرمانجی (از دسته زبان‌های کردی‌تبار) در ایران و اروپا منتشر شده است. نام روزنامه‌های کرد زبان از این قرار است:

·         به زبان کردی کرمانجی:

o       تیروژ

·         به زبان کردی سورانی:

o       ئاشتی

o       پيام كردستان

o       سيروان

o       هاوار

o       راسان

o       روژهه لات

o       آسو

o       کرفتو

o       دیدگاه