حمام های شهر تاریخی سقز
حمام خان (ظهيري): در ضلع شمالي بازار سرپوشيده سنندج-پايينتر از مسجد داروغه واقع شده است. حمام داراي بخشهاي مختلفي از جمله سردر ورودي-سربينه-حمام گرم-خزينه و بخشهاي مختلفي ميباشد. برابر كتيبه سنگي موجود در سردر ورودي حمام در سال 1220 هجري قمري به دستور امانالله خان اردلان ساخته شده و بعدها به سبب تملك اين حمام بوسيله، امينالتجار در سال 1296 هجري قمري(دوران حكومت فرهاد ميرزاي معتمدالدوله عموي ناصرالدينشاه) مرمت و بازسازي عمدهاي در آن صورت گرفته كه كتيبه آن در بنا موجود است. تزئينات معماري آن آهكبريهاي پركار كه شامل نقوش گل و گياه و حيواني، كاشيكاريهاي هفت رنگ كه داراي نقشمايههاي بومي و محلي است و همچنين سنگفرش مرمرين آن از عمده ويژگيهاي بناست. اين حمام قابل مقايسه با حمام قصلان در روستاي قصلان شهرستان قروه است. يكي از بزرگترين حمامهاي استان كردستان است كه تزئينات معماري آن از ويژگي خاصي برخوردار است. بويژه تزئينات آهكبري پركار و همچنين كاشي و نقاشي نشانگر توجه و اهميت حمام در عصر واليان اردلان بوده است. به نظر ميرسد كه احتمالاً حمام قديميتر از زمان قاجار باشد و شايد در زمان صفويه همزمان با قلعه و بازار ساخته شده باشد و تاريخ ارائه شده در كتيبه احتمالاً زمان مرمت آن باشد.
حمام عبدالخالق: اين حمام در ضلع شرقي راسته بازار سنندج واقع گرديده است. تاريخ ساخت آن دقيقاص مشخص نيست و احتمالاً مربوط به دوره زنديه باشد. حمام داراي فضاهاي مختلفي كه در اكثر حمامهاي استان دارا هستند، از آب جاري قناتهاي شهر مشروب ميگرديده است. ارتفاع سقف نسبتاً بلند است و ستونهاي چهارگوش سنگي و آبنماها و حجرهها و رختكن، گرمخانه، خلوتيها و سرويس و خزينه تابع اسلوب ساخت حمام سازي ايراني در دوره صفوي است.
تزئينات معماري آن مشخص نيست زيرا سطح ديوارها با سيمان و كاشي جديد اندود شده است. ولي ظاهراً براساس نقل قولهاي قديمي داراي تزئينات آهكبري بوده كه اين هنر در سنندج بسيار گسترش داشته است و بنا قابل مقايسه با حمام وكيلالملك در شهر سنندج است و در تملك ميراث فرهنگي استان كردستان است.
حمام شيشه: در ضلع شمالي بلوار كردستان و در مجاورت پل و مسجد ملاويسي قرار دارد. اين بنا از جمله بناهاي عمومي و قديمي شهر سنندج است و تا چند سال پيش كاربري خويش را بعنوان خدماتي بهداشتي حفظ كرده بود. حمام داراي فضاهاي ورودي، هشتي، سربينه و حمام گرم با ستونهاي ستگي است، سكوها را آبنماي گرم و سرد و خزينه، خلوتي بنا داراي خصوصيات ويژهاي است. براساس بررسيهاي بعمل آمده باحتمال قريب به يقين اين حمام در دوره قاجار بنا گرديده است، البته حمام زنانه از داخل كوچه،مجاور است، البته استفاده از در و پنجرهها و شيشههاي رنگي كه علت اصلي وجه تسميه حمام است، آثار زيادي باقي ن مانده است. از ديگر ويژگيهاي اين بنا تزئينات آهكبري است كه شامل نقشه هاي مختلف گياهي و حيواني است.
حمام دو خزينه: اين حمام در پشت موزه سنندج در كنار رودخانه قديمي درهبيان (بلوار كردستان كنوني) قرار داشته كه متاسفانه برا ثر ايجاد بلوار كردستان عمده بخشهاي آن بجز قسمتهايي از خزينه و خلوتها باقي نمانده است. اين حمام يكي از حمامهاي زيبا و بزرگ شهر سنندج بوده و به خاطر داشتن دو خزينه آب به حمام دو خزينه معروف بوده است. حمام با لاشهچيني، ديوار سنگي، ملاتهاي آبي و آهكي ساخته شده است. به هر صورت با صرف اعتبار مناسب امكان بازسازي و احياء حمام وجود دارد ظاهراً تمام بخشهاي مختلف حمام به استناد بقاياي موجود آهكبري، داراي تزئيتات آهكبري پركار، اسليمي و نقوش حيواني بوده است و احتمالاً در اوايل دوره زنديه ساخته شده است.
حمام شجاع لشكر: اين حمام قديمي در كوچه يمينلشكر و در محله سرتپوله و جنب منزلي به نام شجاع لشكر واقع شده است. به نظر ميرسد كه حمام متعلق به منزل مورد اشاره بوده است. مدخل ورودي آن از كوچه فوقالذكر است. حمام كوچكتر از حمامهاي بزرگ شهري است اين حمام نيز يكي از حمامهاي محله سرتپوله بوده است و داراي بخشهاي مدخل ورودي، حمام سرد، گرمخانه، مياندوخزينه و تون حمام و .... است. تزئينات حمام كمتر قابل مشاهده است چون در سالهاي اخير روي آن كامل پوشيده شده است. احتمالاً داراي تزئينات آهكبري باشد و حمام مربوط به دوره قاجاريه است.
حمام پاشا خان: اين حمام در محله قطارچيان شهر سنندج واقع شده است. يكي از قديميترين حمامهاي شهر سنندج است. داراي فضاهاي هشتي، رختكن، گرمخانه، خزينه و خلوتي و سرويسهاي بهداشتي و .... است. اين بنا متاثر از سبك معماري اصفهاني با مصالح بومآورد ساخته شده است و در دوره هاي متعدد مورد استفاده قرار گرفته است.
حمام عمارت آصف: در داخل مجموعه عمارت آصفوزيري واقع و در جنب خيابان امام خميني حمام كوچكي قرار دارد كه يكي از زيباترين حمامهاي غرب كشور است. اين بنا داراي سبك معماري اصفهاني است همانند حمامهاي ديگر استان ساخته شده اما در مقياس كوچكتر، يعني داراي فضاهاي مدخل ورودي،محل انتظار، حمام سرد و رختكن، مياندر، حمام گرم، خزينه و خلوتي، تون و همچنين سرويس بهداشتي و فضاي اضافي منبع آب است. حمام داراي شش ستون سنگي با تزئينات طنابي است. حمام از تزئينات آهكبري پركار و همچنين كاشيهاي خشتي آبيرنگ و حجاري روي سرستونها و ستونهاي سنگي برخوردار است. تزئينات طنابي شكل ستونها و سرستونهاي اين حمام از ويژگيهاي منحصر بفرد ساختمان است و اين حمام فقط مورد استفاده اختصاصي خانواده آصف را داشته است و احتمالاً مربوط به اوايل دوره قاجار باشد.
حمام عمارت ملا لطف الله شيخالاسلام: در داخل اداره ميراث فرهنگي يا عمارت ملالطفالله شيخ الاسلام سنندجي در بخش اندروني، حمام قديمي در طبقه زيرزمين ضلع غربي مجموعه قرار دارد كه داراي تزئينات آهكبري و كاشيكاري يكرنگ است . طرحهاي هندسي-اسليمي و حيواني از مهمترين نقوش آهكبري حمام است. حمام داراي مدخل ورودي، حمام سرد، حمام گرم، تون، خزينه و خلوتي است كه در كفسازي از سنگهاي مرمر استفاده شده است. اين بنا همزمان با كل مجموعه در دوره قاجار ساخته شده است.
حمام صلاحي (ممتاز): در ضلع شرقي خيابان فردوسي و مجاورت بازار قديمي و بزرگ شهر سنندج در زير مغازههاي پيرامون، حمامي قرار دارد كه به گرمابه ممتاز (صلاحي) مشهور است. حمام در سطح پايينتري از حمامهاي قديمي شهر سنندج قرارگرفته و احتمالاً براي استفاده از قتاتهاي قديمي شهر بوده باشد. حمام داراي بخشهاي مختلفي، سردرورودي، هشتي، حمام سرد، گرمخانه، خلوتيهاي،خزينه و ... است. ويژگي منحصر بنا قرارگيري در سطح پايين و همچنين نوع قوسها و معماري و همچنين چهار فضاي گنبددار خاص كه هريك عملكرد خاصي داشته اند. به نظر مي رسد كه همان زمان كه بازار و قلعه سنندج ساخته شده اين حمام نيز ايجاد شده باشد. چون با توجه به موقعيت آن كه در مجاورت بازار قرار دارد و احتمالاً با آن نيز كار ميكرده ميتواند گواه اين مدعا باشد.
حمام عمارت وكيل: درمجموعه عمارت وكيلالملك و متصل به پارك سپيدار حمامي قديمي قرار دارد كه احتمالاً صرفاً مورد استفاده افراد خانواده وكيل قرار ميگرفته است. اين حمام داراي فضاهايي كه تمام حمامهاي منطقه دارا ميباشند. منتهي ويژگيهاي خاص استفاده از آهكبري در سطح وسيع بر ديوار روي فضاهاي گرم و سرد حمام است به نظر ميرسد كه همزمان با احداث مجموعه كه به دوره زنديه باز ميگردد ساخته شده باشد. عموماً نقشها حاوي طرحهاي هندسي و گياهي و حيواني است و بويژه از نقش طاووس استفاده كردهاند.
حمام وكيلالملك: اين حمام در جنب عمارت وكيل در مجاورت بازارچه قديمي وكيل در شهر سنندج واقع شده است. زمان ساخت دقيق مشخص نيست. اما براساس شواهد و نوع معماري و تزئينات وابسته به آن چنين استنباط ميشود كه احداث آن مربوط به دوران افشاريه و ادامه سبك صفوي باشد كه در عناصر همانند ورودي، حجره انتظار، رختكن، حمام گرم، رختكن، هشتي و خزينه، آبانبار و تون و .... به خوبي قابل مشاهده است. حمام داراي تزئينات آهكبري است كه طي چند سال گذشته با سيمان روي آنها اندود شده است. از عناصر معماري قابل توجه ساختمان استفاده شده است. حمام بسيار بزرگ، كفسازيها سنگي است و علاوه بر آن از آجر و سنگ و ملات آهك استفاده شده است و ستونهاي سنگي قطوري در داخل حمام سرد و گرم دارد.تركيب و قرارگيري فضاها نشانگر ذوق و سليقه بالاي معمار حمام است.
حمام حاج صالح: در جوار بازار سنتي و قديمي شهر سقز واقع شده است. حمام حاج صالح يكي از بناهاي قديمي شهر سقز محسوب ميگردد. اين بنا وسيع و بزرگ و همچون ساير حمامهاي قديمي ايران متشكل از فضاهاي ورودي، حمام سرد و گرم، خزينه، خلوتي و سكوهايي در داخل است. در بخشهاي حمام سرد و گرم ستونهاي سنگي با مقطع هشت ضلعي استفاده شده است. در سالهاي اخير بر اثر صدماتي كه بنا متحمل گرديده از اين بنا و از فضاي ورودي و انتظار آن بعنوان زورخانه استفاده شده و هم اينك داراي عملكرد خاصي نيست، بدليل اينكه حمام بعدها به تملك حاجصالح نامي درآمده لذا به اين نام شهرت دارد. از تزئينات معماري حمام مذكور اثري باقي نمانده است و زمان ساخت دقيق حمام مشخص نيست. اما با توجه به فرم و شيوههاي اجرايي معماري به نظر ميرسد كه در اوايل دوره زنديه ساخته شده باشد.
حمام قصلان : روستاي قصلان سر راه دينور به مسير زنجان در 5 كيلومتر شمال شهر قروه در سرچشمه رودخانه شور و تپه بزرگ باستاني آن حكايت از عملكرد وسيع شهري آن در دوران تاريخي ميكند. به نظر ميرسد كه پس از پايان آخرين مرحله سكونت در تپه قصلان، آبادي به محوطهاي كه اكنون آثار ديوارهاي قطور برج و باروي آن در مساحتي 5/2 هكتار ديده ميشود منتقل گرديده است. اين روستا ”در دژي“ نام داشته و داراي برج و بارو و حام و همچنين كاروانسرايي داير در كنار حصار بوده است.
حمام زيبا و بزرگ قصلان و برج آن در سال 1255 هجري قمري در روزگا آصف اعظم تعمير شده است. تاريخ ساخت حمام مربوط به اواخر عهد زنديه، زمان حكومت خسروخان اول والي كردستان (زمان زنديه) است. اين بنا داراي بخشهاي مختلفي همانند سرد، هشتي، حمام سرد، هشتي و مياندر و حمام گرم، خلوتيهاي خصوصي و عمومي، خزينه و تون ميباشد. حمام داراي تزئينات منحصر آهكبري با طرحهاي گياهي،هندسي، انساني و حيواني است كه در نوع خود قابل توجه است و قابل مقايسه با حمام خان در شهر سنندج است.
حمام عمارت مشيرديوان: در داخل عمارت مشير ديوان در داخل عمارت مشيرديوان حمامي به سبك معماري حمامهاي قديمي شهر سنندج اما در مقياس كوچكتر ساخته شده كه داراي ويژگيهاي خاصي ميباشد . اين حمام داراي بخشهاي ختلفي است كه در داخل حمام سرد آن تزئينات كاشيكاري يكرنگ و آهكبري با نقوش گياهي و هندسي كارشده است. حمام گرم آن نيز آهكبريهاي پركاري دارد و در كفها از سنگ مرمر صيقلي يافته قصلان استفاده شده و تمام فضاهاي حمام با گنبدهاي آجري مسقف شدهاند. زمان ساخت حمام به طور دقيق مشخص نيست اما احتمالاً در دوره قاجار ساخته شده است و اين حمام فقط افراد خانواده مشيرديوان از آن استفاده ميكردند.
حمام منزل معمار باشي: در داخل منزل بزرگ معمارباشي كه به استاد الله مراد اقليدس اشتهار داشته و در كنار خيابان شهدا واقع شده، حمامي در مقياس كوچك با سبك معماري حمامهاي قديمي ساخته شده قرار دارد كه از نظر معماري بويژه تزئينات آهكبري حائز اهميت است. طرحهاي هندسي، گياهي و حيواني آن در نوع خود منحصر بفرد است و نشانگر اهميت اين فضا در شهر سنندج است. تاريخ دقيق حمام مشخص نيست ولي با توجه به زمان ساخت منزل در اواخر قاجار و احتمالاً اين حمام مربوط به اوايل عصر پهلوي باشد.
حمام خدري بانه: در كنار پاساژهاي متعدد شهر بانه كه با نام خدري معروف هستند حمامي قديمي وجود دارد كه داراي فضاهاي مختلفي كه در اكثر حمامهاي قديمي استان كردستان استفاده شده است. حمام تزئينات ندارد، ولي فعلاً قديميترين اثر معماري موجود در شهر است كه بايستي مرمت كامل گردد.
حمام حسنآباد ياسوكند: در داخل شهر حسنآباد ياسوكند حمامي قديمي قرار دارد كه از لحاظ معماري حائز اهميت است. حمام داراي مدخل ورودي،هشتي، حمام گرم و سرد، توان، خزينه، اتاق تقسيم آب و .... است. تمام فضاها با روش طاق و تويزه و كاربندي و گنبد با سنگ لاشهاي مسقف شده است كه اين ويژگي بارز بناست. از ملات آبي به خوبي استفاده شده است.با اينكه معمار آن حمام از معماران محلي بوده وليكن از اطلاعات معماري و همچنين طرحها و عناصر معماري آگاهي كامل داشته است و احتمالاً در اوايل عصر قاجار ساخته شده باشد.
زندگی مبارزه ای است سخت و پایان ناپذیر ، برای حفظ و بازیابی ارزشهای انسانی و بازتعریف آنها، در جهانی که به شدت نیاز به دگردیسی عمیقی در ساختار طبقاتی آن و به رسمیت شناختن حقوقهای پایمال شده دارد. اگرچه تجدید ساختار سرمایه داری عواقب جدیدی را باخود به همراه آورده است، اما بغیر از مبارزه برای نیل به تغییر و تحولات مورد نظر بر علیه این وضعیت هیچ راه گریزی نیست.
