لهجه شناسي زبان كردي

 

زبان كردي ، كه يكي از زبانهاي اصيل ومتعدد آريايي است ، داراي لهجه ها و  ته لهجه هاي مختلفي است ، كه ذيلا” به صورت اختصار به بررسي آنها مي پردازيم :

1-   لهجة كرمانجي  :

لهجة ( كرمانجي ) با الفباي لاتين نوشته مي شود .  براي نشان دادن تمايز تلفظ ، علايم خاصي را براي پاره اي از حروف لاتين در نظر گرفته اند ، مانند حرف ( Ç )  و حرف (Ģ) .  در لهجة (كرمانجي ) حرف (ك) و (گ) دو نوع تلفظ دارند .

كلمة (كرمانجي ) از كلمة (كرمانج ) مشتق شده است ، كه نام بخش وسيعي از كردهاي  شمالي و غربي مناطق كردنشين جهان است . در پاره اي از مناطق ايران ، براي نمونه در شمال خراسان  نيز كردها  به اين لهجه صحبت  مي كنند . 

خيلي از رسانه هاي  كردي ، موازي با  لهجة (سوراني) ” زبان استاندارد ” كردي ، به لهجة كرمانجي  نيز برنامه دارند .

شهرها و مناطق ذيل ، بخشي از كردهاي كرمانجي  را تشكيل مي دهند :  دياربكر (آمد) ، وان ، دهوك ، قاميشلي ، عفرين ، ارض روم ، درسيم ، سلوپي ، زاخو  و خيلي از مناطق ديگر .

خيلي از شاعران مشهور كرد به اين لهجه شعر سروده اند، مانند :  استاد احمد   خاني ، علامه ملاي جزيري ، جگر خوين و غيره .

لهجة( كرمانجي ) زبان كردي ، داراي ته لهجه هاي مختلفي است ، مانند :  باديني ، شكاكي ،  داسني ( دهوكي) ، واني ، سرحدي ،  بوتاني   و غيره .

حدود 30 در صد از كردهاي جهان ، در زندگي روزمرة خود ، از لهجة( كرمانجي ) استفاده مي نمايند  .

2-   لهجة سوراني :

لهجة( سوراني ) ،  به نحوي ، به صورت زبان استاندارد كردي در آمده است . در اكثر دانشگاههايي كه درآن ها زبان كردي را تدريس مي نمايند  ، به عنوان زبان استاندارد  از اين لهجه  استفاده  مي كنند ، مانند دانشگاه پاريس ، صلاح الدين ، دهوك و سليمانيه  .  اكثرا” هم در مكاتبات اداري دولت هاي محلي كردستان ، از اين لهجه استاده مي شود .

كلمة ( سوراني ) از كلمة (سوران )  مشتق شده است .   (سوران)  نام منطقه اي از مناطق كردنشين و اسم گروهي از كردها مي باشد .  مركزاين منطقه دراطراف شهر   (سوران)  قراردارد  . 

به طور كلي ، لهجه(سوراني) زبان كردي ، در اين شهرها و مناطق اطراف آن ها تكلم            مي شود :  سنندج ، مهاباد ، سقز ، بوكان ، اشنويه ، بانه ،  مريوان ، ديواندره ، كامياران ، نقده ، پيرانشهر ، سردشت ، سليمانيه ، اربيل ، كويه ، دربندي خان ، رانيه ، قلعه ديزه ، رواندوز ، حرير و چندين شهر، قصبه و روستاي ديگر . اين مناطق عمدتا” در قسمتهاي مركزي و شرقي حوزه زندگي كردها قرار دارند .

در لهجة (سوراني) ، حروف عربي ” ح ”  و  ”  ع” ، حالت فونتيكي خود را حفظ كرده و به همان آواي عربي دقيق تلفظ مي شوند . 

در الفباي اين لهجه ، حروف عربي  ث  ،  ذ  ،  ص ،  ض ،  ط  و  ظ   حذف شده  است   . يعني به جاي حروف  (ث )  و(  ص)    از حرف   (س ) ،  به جاي حروف (ذ) ، (ض ) و  ( ظ )، از حرف  (ز) و به جاي حرف  (ط) ، از حرف ( ت ) استفاده مي شود.  در اين لهجه ، حرفي وجود دارد به شكل ( ض  ) ، كه تلفظش درست مانند تلفظ  حرف v) ( لاتين است .

در لهجة (سوراني) زبان كردي ، حركات با حروف است ، يعني هر كلمه اي همانطور كه نوشته مي شود ، تلفظ مي گردد .

اين لهجه بطور معمول با الفباي شكل عربي ( همان فارسي ) نوشته مي شود ، مگر در موارد استثنايي . ولي در حروف  (ر) ، (ل) ، (و) و (ي) بر حسب مورد ، براي نشان دادن تمايز حالت تلفظ ، از علامتي به  شكل (7) استفاده مي كنند .

شاعران مشهور كلاسيك سراي كرد ، اكثرا” به اين لهجه شعر سروده اند ، مانند :

نالي،  محوي ، حاجي قادر كويي ، قانع ، هژار ، هيمن و امثال آنها .

خيلي از روزنامه ها ، مجلات ، راديو ها ،ماهواره ها ، تلويزيونها ، پايگاههاي انترنتي و ساير رسانه ها از  اين لهجه استفاده مي كنند .

بخشي از ته لهجه هاي (سوراني) عبارتند از : ته لهجه اربيلي ،  اردلاني ، مكري ، باباني ، بان ايلاخي  و غيره . روي هم رفته بطور بسيار تخميني مي شود گفت ، كه گذشته از اينكه اين لهجه به صورت زبان استاندارد كردي در آمده است ،  حدود 30 در صد از كردها ، در  زندگي روز مرة خود ، از اين زبان استفاده مي كنند .

3-   لهجة اورامي :

لهجة (اورامي)  ، به روايتي نه  تنها از قديمي ترين لهجه هاي زبان كردي است ، بلكه از اصيل ترين لهجه هاي آريايي نيز مي باشد ، كه اين موضوع نظريه قديمي ريشه بودن اورامي را براي زبان فارسي تقويت مي كند . اين كلمه ،از كلمة              ( اورامان ) مشتق شده است ،  كه منطقة زندگي كردهاي اورامي است .

زبان اوستايي و پهلوي ، كه  از زبانهاي قديمي آريايي مي باشند  ، با اين زبان قرابت  دارند .  اين قرابت گاهي به حدي است ، كه افراديكه به  كردي اورامي مسلط مي باشند  ، مي توانند تا اندازة زيادي از متون  سنگ نوشته ها  و پوست نوشته هاي دوران باستان ، كه به زبان اوستايي ويا پهلوي نوشته شده اند ،  سر درآورند . لذا به نظر زبانشناسان ، فراگيري زبان كردي ، براي فارسي زبانها ، بسيار كار مثبتي است و به منزلة يادگيري زبان لاتين ، توسط فرانسوي  زبانان مي باشد .

لهجة( اورامي) زبان كردي نيز با حروف عربي ( فارسي ) نوشته مي شود . در لهجة اورامي ، حروفي و جود دارد ، كه تلفظ آن در ساير لهجه هاي كردي يا فارسي نيست ، مانند  حرف ﻨ) ) كه مانند  The  در انگليسي تلفظ مي شود .

لهجه اورامي داراي چند ته لهجه است ،  مانند  : ته لهجه اورامان تخت ، پاوه و   لهون . روي هم رفته  مردم اورامان تخت ، اورامان لهون ، اورامان حلبجه  و اوراميهاي نزديك شهر موسل و غيره با اين لهجه صحبت مي كنند .

خيلي از شاعران كرد به لهجة اورامي زبان كردي شعر سروده اند ، كه اكثرا” سبك كلاسيك و بيشتر  ده هجايي مي باشند ، كه يكي از آنها پير شاليار اورامي است . پيرشاليار كبير  ( پير شاليار ديگر نيز هست )، خود زرتشتي و حالت رهبريت ديني داشته است و هنوز عبادتگاه و آرامگاهش در اورامان تخت ، مورد احترام بسيار زياد است . هر ساله هزاران نفر به زيارتش مي روند . از شاعران ديگر اورامي     سرا ،  صيدي (سيدي)  اورامي ، مولوي كرد، ميرزا عبدالقادر پاوه اي و  دهها شاعر برجسته ديگر مي باشند  . روي هم رفته ،مردم  اورامان  سمبول  مهر ، صداقت ، كرامت ، قناعت ، كوشش  و تمام صفات بارز يك انسان مي باشند ، به همين دليل  اين خطه ، سرزمين شاعر خيزي بوده است و تاريخ ادبيات كرد ، مملو از اسماء  شعراي اورامي سرا است . خيلي از دست نوشته هاي ادبي ، عرفاني و غيره نيز به اين لهجه وجود دارد ، كه هنوز بخش عظيمي از آنها جمع آوري و چاپ نشده است .

4-   لهجة لري :

چنانكه مي دانيم ، اكثر زبانشناسان و محققين بر اين باورند ، كه لري هم يكي از لهجه هاي زبان كردي است ،  كه يكي از آنها استاد علاءالدين سجادي بوده است . استاد علاءالدين سجادي نويسنده كتاب وزين  و مشهور تاريخ ادبيات كرد ، در اين اثر بر اين قضيه تاكيد داشته است . نگارنده  اين نوشته هم بر اين باور است.

لهجة لري ، لهجه ايست از لهجه هاي آريايي كه از نقطه نظر فونولژي ، در بين زبان كردي و فارسي قرار دارد  ، تا به طرف شمال لرستان حركت مي كنيد ، اين لهجه بيشتر به زبان كردي نزديك مي شود .

اكثر مردم استان لرستان ،  بخشي از استان كرمانشاهان، بخشي از استان خوزستان ، قسمتي از چهار محال بختياري ، ايلام و بوير احمد و حتي قسمتي از استان اصفهان نيز،به لهجة لري صحبت مي كنند .

لهجة لري شامل ته لهجه هاي فراواني است ، كه  گاهي از شهري به شهر ديگر تغيير مي كند و اظهار نظر دقيق در مورد آنها ، نياز به يك تحقيق وسيع ميداني دارد .

شاعران فراواني به اين لهجه شعر سروده اند ، كه نام قسمتي از آنان در تاريخ ادبيات كرد ثبت است ، براي مثال :  باباطاهر عريان ، بابا نلوس لرستاني ، بهلول ماهي و غيره .

بيشتراهل  قلم ، لهجة لري را با الفباي عربي( فارسي ) نوشته اند . ولي گاهي در كتب تحقيقي از الفباي لاتين نيز استفاده شده است .

5-   لهجة گوراني :

نام لهجة ( گوراني) از كلمة ( گوران ) مشتق شده است . (گوران)  جمع (گه وره )  است و       (گه وره) در زبان كردي  به معني بزرگ يا گبر ( زرتشتي ) است . از نقطه نظر زبانشناسي ، بخشهاي وسيعي از مناطق  جنوبي كردنشين ، مانند  اكثريت استان كرمانشاهان ، اكثريت استان ايلام  و بخشي از لرستان به اين لهجه از زبان كردي صحبت مي كنند . قسمتي از ته لهجه هاي اين لهجه، عبارتند از : ايلامي ،كلهوري ، لكي ، فيلي و غيره .  عقيده بر اين است  ، كه  كلمة كلهر از دو بخش (كل + لر)  يا( لر بزرگ) و كلمة( لك ) ازحرف(  ل )به معني لر و حرف     ( ك )به معني كرد،  تشكيل شده است .

كتابهاي ديني مذهب اهل حق ، كه يك مذهب باستاني و اصيل كردي است ، به اين لهجه نوشته شده است ، كه يكي از آنها كتاب سرانجام مي باشد . مذهب اهل حق به ميان ساير ملل نيز صادر شده است، براي مثال به ميان تركهاي آذربايجان شرقي ، ساكنان  رودهن و بومهن در استان تهران ، كلار دشت در مازندران و خيلي از جاهاي ديگردر تركيه و عراق  .

خيلي از شاعران نامي كرد به اين لهجه شعر سروده اند ، كه  خاناي قوبادي ، غلامرضاخان اركوازي ، شامي كرماشاني و صدها شاعر و اهل قلم برجسته، برخي از آنها مي باشند  . 

توضيح : برخي از محققين  ، بطور اشتباه لهجة( گوراني) را لهجة (كلهوري) ناميده اند  و لهجه هاي( لكي) و( فيلي) و غيره را از ته لهجه هاي لهجة كلهوري به حساب آورده اند، در صورتيكه  ته لهجة (كلهوري) خود از  ته لهجه هاي لهجة (گوراني )است ،  كه طوايف (كلهور) استان كرمانشاهان با آن تكلم  مي كنند . سي جي . ادموندس در كتاب كردها ، تركها و عربها مي نويسد ” پرجمعيت ترين طايفة كرد  (كلهور)ها هستند ” .  برخي از(كلهر)ها ، قرنها پيش به منطقة شاهيندژ در آذربايجان غربي تبعيد شده اند ، كه (كلهر) دير آمدي ناميده مي شوند و هنوز نوعي لهجة كلهوري را حفظ كرده اند . منطقة كلهرآباد در بوكان نيز به اسم همين طايفه از كلهر نامگذاري شده است و ساكنان آن اكثرا” كلهر دير آمدي مي باشند .

همانطوريكه ، لهجة لري از لحاظ زبانشناسي در ميان زبان كردي و زبان  فارسي قرار دارد ، لهجة ( گوراني) نيز در ميان  لهجة (سوراني) و لهجة( لري) قرار دارد .  

6-   لهجة زازاكي(زازايي ) : 

اين لهجه نيز از لهجه هاي زبان كردي است ، كه از لحاظ لغت ، دستور و ساير معيارهاي زبانشناسي ، با اكثر لهجه هاي كردي ديگر، مقداري فاصله گرفته است ، كه قبل از هر گونه اظهار نظري در اين مورد ، نياز به تحقيق بيشتري مي باشد